فناوری عامل­ها فناوری جدید و منفردی نیست، بلکه ترکیبی از کاربرد یکپارچه و سریعا در حال تغییر چندین فناوری دیگر (قبیل زبان و پروتکل­هایی برای برنامه­نویسی منطق، تعریف محتوا و تعامل عامل­ها، مکانیزم­ های انتقال و …) می­باشد[۳۵].
پایان نامه - مقاله
یک عامل را هوشمند گویند اگر این ویژگی­ها را داشته باشد: واکنش­پذیری (در مواقع لزوم واکنش­های به­جا داشته باشد)، خلاقیت(اهداف درونیش را ارضا نموده و به هنگام نیاز بتواند اعمالی را که به نظرش مفید می­رسد، انجام دهد) و قابلیت تعامل (با عامل­های دیگر در راستای تحقق اهدافش تعامل برقرار کند). تعریف دیگری در این زمینه می­گوید: “عامل هوشمند یک سیستم کامپیوتری محدودشده است که در محیطی قرار گرفته و می ­تواند عملیات مستقل و منعطفی را در راستای نیل به اهداف طراحیش در آن محیط انجام دهد".
بدنه شامل تمام فرایندهای متمرکز است که در واقع وظایفی هستند که برای انجام به هر عامل سپرده شده ­اند و با توجه به نقش عامل­ها می ­تواند متفاوت باشد. سرایند شامل اطلاعاتی است که توسط کاربر یا سایر عامل­های نرم­افزاری تأمین شده و جعبه­های خاکستری رنگ شامل تمامی عملیاتی می­باشد که عامل برای ارتباط و در نتیجه همکاری با مجموعه­ عامل­ها بدان­ها نیازمند است. چنین ترکیب موفقی از چندین عامل­ هوشمند که با هم کار می­ کنند یک سیستم چندعاملی نامیده می­ شود که در ادامه مفصلا تشریح شده است.
یک سیستم چندعاملی سیستمی است متشکل از گروهی از عامل­ها که قادرند با یکدیگر تعامل داشته باشند. عامل­ها در یک سیستم چندعاملی ایستای عامل-محور به منظور حل مسئله به صورت توزیع شده، در محیط توزیع می­شوند و به منظور حل مسئله با یکدیگر همکاری می­ کنند. سیستم­های چندعاملی اخیرا توجه زیادی را به خود معطوف ساخته­اند و برنامه ­های کاربردی موفقی بر این اساس ایجاد شده است[۳۰].
استفاده از عامل­ها در پنج دسته کلی طبقه ­بندی شده است: تجارت الکترونیک، شبکه ­های خصوصی متعامل، دستیاران شخصی (مدیریت زمان­بندی، بازیابی اطلاعات و …)، تخصیص و مدیریت منابع، و میان­افزارها (واسط میان برنامه ­های کاربردی و لایه­ های شبکه)[۵۴].
رعایت این موارد در طراحی و ایجاد عامل­ها ضروریست: ۱) تئوری عامل­ها (تعاریف رسمی که وظایف عامل­ها را بیان می­ کند). ۲) زبان عامل­ها (ابزاری به منظور طراحی و ایجاد سیستم­های عامل محور، مثلا عامل­ها می­توانند با جاوا، TCL، Perl یا زبان­های XML نوشته شوند) و ۳) معماری عامل­ها (ساختار داخلی عامل­ها که می ­تواند منطق محور، واکنشی، لایه­ای یا… باشد). عامل­هایی که با زبان جاوا نوشته می­شوند نیاز به محیط زمان اجرای جاوا (JRE) خواهند داشت.
عامل­ها موجودیت­های خودمختاری هستند که به صورت مستقل یا با همکاری سایر عامل­ها کار می­ کنند. در اینجا منظور از “عامل” موجودیت­های حل مسئله نرم­افزاری می­باشد که با عملکرد­های معین در محیطی مشخص قرار گرفته­اند تا ورودی­های مرتبط با دامنه­ مسئله را پردازش نمایند.
عامل­ها این توانایی را دارند که رفتار و وضعیت داخلی خود را کنترل کنند تا بتوانند انعطاف­پذیری تکنیک­های حل مسئله خود را در راستای اهداف طراحی­شان به نمایش گذارند. معمولا هر عامل نرم­افزاری یک متخصص مستقل و متفاوت است که قابلیت انجام کامل وظایفی را دارد، بنابراین اعضای همکار در یک گروه یا جامعه ارائه می­شوند[۳۰].
ارتباط سیستم اطلاعاتی استراتژیک و سیستم چندعاملی
پس از بیان مفاهیم و مقدمات سیستم­های اطلاعاتی استراتژیک و نیز سیستم­های چندعاملی، نوبت به بیان ارتباط میان این دو گروه از سیستم­ها می­رسد. اولین نکته­ای که در این زمینه جلب توجه می­ کند، دلیل انتخاب و مناسب بودن سیستم­های چندعاملی برای شبیه­سازی ساختارهای سازمانی و اجتماعی است. برای روشن نمودن دلایل این تناسب، پیش از هرچیز می­توان به ساختار سیستم­های چندعاملی توجه نمود: هر سیستم چندعاملی متشکل از چندین عامل مستقل، خودمختار و هوشمند می­باشد و تمامی این عامل­ها با ارتباط و هماهنگی یکدیگر در یک محیط پویا در راستای تحقق هدفی مشترک در تلاش و تکاپو هستند و ممکن است تحت تأثیر عوامل محیطی داخلی یا خارجی نیز قرار گیرند. این ساختار شباهت زیادی به ساختار یک سازمان دارد که در آن واحد­های مختلف سازمان در محیطی پویا با یکدیگر در تعاملند و هر واحد ضمن حفظ استقلال عملکردی و ساختاری، در راستای استراتژی­ های کلان سازمان، در جهت رسیدن به وضع مطلوب با سایر واحد­ها همکاری تنگاتنگ دارد.
در فرایند نگاشت ساختار سازمان به یک سیستم چندعاملی می­توان هر یک از واحد­های سازمان را در قالب یک عامل هوشمند خودمختار در نظر گیریم که از طریق زبان ارتباط میان­عاملی با سایر عامل­ها در ارتباط است. چشم­انداز سازمان همان هدفیست که کلیه­ عامل­ها در راستای تحقق آن با یکدیگر همکاری دارند. البته توجه داشته باشید که بسته به پیچیدگی ساختار سازمانی که می­خواهیم آن­را توسط یک سیستم چندعاملی مدل نماییم، تعداد و نحوه­ ارتباط عامل­های مدل ارائه شده ممکن است متفاوت باشند و این کار بسیار سختی خواهد بود که یک مدل کلی و جامع و قابل استفاده در کلیه سازمان­ها ارائه کنیم. در اینصورت نیز عامل­های مدل مذکور به صورت بسیار انتزاعی معرفی شده و ممکن است نتوان به خوبی و صراحت جزئیات مربوط به چگونگی پیاده­سازی آن­ها را بیان نمود[۳۰].
اصلی­ترین مزیتی که نمایش یک سازمان یا ساختار سازمانی توسط سیستم­های چندعاملی به همراه دارد آنست که می­توان روند رویداد وقایع در سازمان را شبیه­سازی نموده و از این طریق به نوعی دانش قابل استناد در مورد آینده سازمان (و به طور خاص آینده آرمانی یا همان منظر برازنده سازمان) دست یافت. البته انجام موفق و دقیق این شبیه­سازی مستلزم در اختیار داشتن اطلاعات کافی و مناسب از وضعیت گذشته و حال و نیز جنبه­ های گوناگون استراتژیک و محیط خارجی و داخلی سازمان است که با توجه به سر و کار داشتن ما با سیستم­های اطلاعاتی استراتژیک، می­توان گفت که به منبع غنی و سرشاری از اطلاعات موردنیاز دسترسی داشته و از این حیث با مشکل خاصی مواجه نخواهیم بود[۵۴]و[۵۸].
به هر حال آنچه مسلم است اینکه در حال حاضر و با فناوری و امکانات موجود قابلیت نگاشت کامل، دقیق و بدون دخالت انسان میان این دو نوع سیستم اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت و طاقت فرساست، لذا برای اطمینان از صحت عملکرد سیستم نهایی نیاز به بازنگری انسانی اجتناب ناپذیر می­نماید و در واقع خروجی و حاصل کار سیستم ایجاد شده تنها به عنوان راهنمای مدیران ارشد سازمانی می ­تواند مورد استفاده قرار گیرد.
کارهای پیشین
گرچه بیش از سه دهه از عمر سیستم­های چندعاملی می­گذرد، به دلیل ماهیت پیچیده و کاربردهای خاص این دسته از سیستم­ها، متاسفانه هنوز استفاده از آن­ها به نحوی که بایست و شایسته است، گسترش نیافته است. به دلیل بالا بودن هزینه­ های طراحی و استقرار چنین سیستم­هایی، ایجاد آن­ها معمولا نیاز به حمایت­های دولتی دارد و عمده لذا پروژه ­هایی که در این زمینه به فرجام رسیده ­اند شاید در زمینه­ فناوری­های فضایی و ایجاد کاوشگرهای هوشمند، یا سیستم­های کنترل خودکار پرواز، یا پرتاب موشک یا مواردی از این دست می­باشد که نمود کمتری در زندگی روزمره انسان­ها داشته است و دلیل آن نیز همانطور که ذکر شد هزینه­ بالای توسعه آن­هاست. اما با اینحال تحقیقات و پژو­هش­های آکادمیک فراوانی تا کنون در این زمینه انجام شده که بیشتر آن­ها به ارائه­ متدلوژی­ها و چارچوب­هایی محدود بوده که هیچ­گاه در عمل پیاده­سازی و اجرا نشده­اند.
بر خلاف سیستم­های چندعاملی، بر روی سیستم­های اطلاعاتی راهبردی سازمانی هم تحقیقات و هم پیاده­سازی­های کوچک و بزرگ بسیاری به طرق و روش­های گوناگون صورت پذیرفته است که بسیاری از آن­ها به شکست انجامیده و بسیاری نیز توانسته با موفقیت اجرا شود و به نظر می­رسد وضعیت این سیستم­ها به مراتب از سیستم­های چندعاملی بهتر و قابل قبول­تر و نتایج حاصله ملموس­تر و کاربردی­تر بوده است.
اما در مورد ترکیب و استفاده­ی این دو خانواده­ی متمایز از سیستم­ها، یعنی سیستم­های چندعاملی و سیستم­های اطلاعاتی راهبردی، متاسفانه کمتر پژوهش آکادمیک معتبر و ساختیافته­ای صورت گرفته است. یکی از این موارد پژوهشی است که در سال ۲۰۱۰ در دانشگاه سعدی ایاب در کشور مغرب توسط عبدالعزیز الفَزیکی و همکارانش انجام شده ]۶۵[ و در آن به ارائه­ یک راهکار مبتنی بر معماری مدل­محور[۳۹] یا MDA و سیستم­های چندعاملی برای توسعه سیستم­های اطلاعاتی ارائه شده است.
همانطور که در شکل ‏۲‑۱ مشاهده می­ شود، این فرایند شامل سه سطح CIM[40]، PIM[41] و PSM[42] است که در سطح اول مدل­سازی نیازمندی­ها و مدل­سازی سیستم­چندعاملی انجام می­ شود. در سطح دوم مدل­سازی به کمک MAS-ML که زبانی اختصاصی برای مدل­سازی سیستم­های چندعاملی و در واقع توسعه­ای از UML است انجام شده و مدل­سازی UML نیز پس از آن صورت می­پذیرد و نهایتا در سومین و آخرین سطح از مدل ارائه شده، یک مدل­سازی وابسته به سکو[۴۳] انجام می­ شود که از روی آن می­توان به تولید کد رسید که البته ادعا شده این تولید کد به صورت خودکار انجام شده و خروجی آن کدی به زبان جاوا خواهد بود. البته اشاره­ای نشده که فرایند مذکور به چه نحو صورت خواهد پذیرفت.

شکل ‏۲‑۱ فرایند توسعه معماری محور سیستم های چندعاملی ]۶۵[
مدل فوق بسیار کلی و مبهم بوده و مشخص نیست چه هدفی را دنبال می­ کند و اصولا با سیستم اطلاعاتی استراتژیک چه ارتباطی دارد. همچنین در مقاله هیچ راهکاری جهت اعتبارسنجی مدل ارائه نشده و نویسندگان تنها به ذکر این نکته بسنده کرده ­اند که برای اعتبارسنجی نیاز به تجربه­ عملی و نیز یک نمونه یا کیس واقعی می­باشد که در حال حاضر در دسترسشان نیست و وعده داده­اند که احتمالا در مقالات آینده بدان خواهند پرداخت ]۶۵[.
همچنین پژوهش دیگری با عنوان معماری­های سازمانی چندعاملی برای سیستم­های اطلاعاتی در سال ۲۰۰۳ در دانشگاه لووین بلژیک انجام شده ]۶۶[ که سعی داشته مفاهیم تئوری­ سازمانی را با سیستم­های چندعاملی انطباق دهد. تئوری سازمانی به بررسی ساختار و طراحی سازمان­ها می ­پردازد و بیان می­ کند که سازمان­های جدید چگونه ساختار خود را ایجاد نموده و یا سازمان­های قبلی ساختار تشکیلاتی خود را در جهت افزایش بهره­وری ارتقا و بهبود بخشند. این پژوهش نیز عملا جز دو مطالعه­ موردی در مورد شرکت­های ولوو و ایرباس که صحت و سقم آن­ها چندان روشن نیست، راهکار قابل توجهی ارائه نکرده است. تنها نکته­ی قابل تأملی که در این پژوهش بدان اشاره شده آنست که سیستم­های چندعاملی می­توانند به عنوان اجزای یک سیستم اطلاعاتی درنظر گرفته شده و از طریق تعامل با یکدیگر در جهت نیل به اهداف سازمان گام بردارند. همچنین در این پژوهش بیان شده که می­توان از ابزارهای موجود طراحی سیستم­های چندعاملی به منظور طراحی سیستم­های منطبق بر معماری سازمانی بهره گرفت و این طراحی در دو سطح ماکرو و میکرو انجام می­ شود که در سطح ماکرو به طراحی ساختار سازمانی و در سطح میکرو به طراحی جزئیات و ارتباطات میان عامل­ها می­پردازیم ]۶۶[.
اما پژوهش سومی که مبنای پژوهش حاضر نیز قرار گرفته است، حاصل کار اکبرپور شیرازی و سروش است که به ارائه­ یک معماری هوشمند عامل­محور برای سیستم­های اطلاعاتی راهبردی پرداخته است]۱[. از آنجا که از چارچوب پیشنهادی مذکور در این پژوهش استفاده شده است، در فصل بعدی به تفصیل به بررسی آن خواهیم پرداخت و در اینجا از ذکر توضیح بیشتر اجتناب می­کنیم.
نتیجه گیری
در ابتدای این فصل به بررسی برخی مفاهیم کاربردی در حوزه مدیریت و برنامه­ ریزی استراتژیک پرداختیم و ضمن بررسی معنای کاربردی رسالت، چشم­انداز و وضعیت ایده­آل سازمان، به مروری مواردی از قبیل آینده­پژوهی، تصمیم ­گیری، سناریوسازی و سایر مباحثی پرداختیم که درک صحیح و داشتن شناخت درست از آن­ها پیش از ارائه­ چارچوب پیشنهادی مفید و بلکه لازم به نظر می­رسید.
سپس به نقد و بررسی سیستم­های اطلاعاتی و سیستم­های اطلاعاتی راهبردی و نقش، لزوم و کارکرد آن­ها در سازمان­های امروزی پرداخته و بر اهمیت آن­ها تأکید کردیم.
در ادامه فصل مفاهیم سیستم­های چندعاملی، عامل هوشمند، انواع عامل­ها و معماری کلی و نحوه عملکرد این­گونه سیستم­ها را مورد مطالعه قرار داده و ضمن بیان تاریخچه بسیار مختصری از آن­ها و کاربردهای متنوعی که امروزه در حوزه ­های مختلف زندگی انسان پیدا کرده ­اند، سعی کردیم تا کارایی آن­ها را تا حدودی شفاف و روشن نماییم. در ادامه نیز با بیان ارتباط میان سیستم­های چندعاملی و سیستم­های اطلاعاتی استراتژیک، تلاش نمودیم زمینه را برای آنچه که در فصل بعدی بدان خواهیم پرداخت هموار کنیم تا نحوه­­ی عملکرد مدل پیشنهادی به خوبی و با وضوح هر چه تمام­تر قابل درک و ملموس شود.
فصل سوم
چارچوب مدل ترسیم وضعیت موردانتظار توسط عامل های هوشمند
چارچوب مدل ترسیم وضعیت موردانتظار توسط عامل های هوشمند
مقدمه
در این فصل برآنیم تا مدلی به منظور ترسیم وضعیت موردانتظار سازمان در سیستم­های اطلاعاتی راهبردی به کمک عامل­های هوشمند ارائه دهیم. پس از بیان مدل مربوطه، از طریق پرسشنامه و جمع­آوری آرای خبرگان صحت آن را اثبات خواهیم نمود و نتایج حاصل از نظرسنجی را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
چارچوب مدل پیشنهادی
در دو فصل گذشته مطالب جامعی پیرامون مفاهیم مربوط به وضعیت ایده­آل سازمان و نیز سیستم­های چندعاملی بیان گردید و علاوه بر آن به ارتباط میان سیستم­های اطلاعاتی راهبردی و سیستم­های چندعاملی نیز اشاره شد. حال برآنیم تا به کمک مفاهیم قبلی، مدل جدیدی به منظور ترسیم وضعیت موردانتظار سازمان (در فاز تدوین استراتژی) ارائه دهیم. این مدل در واقع زیرمجموعه­ای از یک سیستم چندعاملی است (و البته با توجه به ساختار سیستم­های چندعاملی، از دید کلی­تر و انتزاعی­تر، خود می ­تواند به عنوان یک سیستم چندعاملی کامل و یا حتی یک عامل هوشمند منفرد در نظر گرفته شود) که به صورت مستقل هدف مشخصی را دنبال می­ کند و خروجی آن می ­تواند توسط سایر بخش­های یک سیستم بزرگتر مورد استفاده قرار گیرد (در مدل اکبرپور شیرازی و سروش، چارچوب پیشنهادی در این پژوهش می ­تواند به عنوان عامل شماره ۱ یا هدفگذار آن مدل درنظر گرفته شود) [۱]. پیش از ادامه بحث توجه به این نکته بسیار مهم و ضروری است که در زمینه­ به­ کارگیری سیستم­­های چندعاملی در نگاشت سیستم­های اطلاعاتی راهبردی سازمان، به جز پژوهش اکبرپور شیرازی و سروش تاکنون فعالیت علمی معتبر و قابل ارجاعی انجام نپذیرفته و لذا دسترسی به منابع از قبل موجود و بررسی کارهای پیشین در این زمینه امکان­ پذیر نمی ­باشد.
اما ساختار پیشنهادی در این پژوهش، همانند تمامی ساختارهای ارائه شده در حوزه سیستم­های چندعاملی، شامل تعدادی عامل هوشمند با ویژگی­های درونی و تعاملی خاص خود است که از طریق روش­های مشخصی با سایر عامل­های محیط (که در اینجا منظور سیستم اطلاعاتی استراتژیک سازمان است) همکاری می­نمایند. در نهایت خروجی مدل بایست تعیین کننده وضعیت موردانتظار سازمان در افق زمانی مشخص باشد که بدین منظور چارچوب پیشنهادی از روند کلی زیر استفاده می­ کند:
ابتدا جنبه­ های کلیدی و تأثیر گذار در ترسیم وضعیت موردانتظار سازمان تعیین می­شوند و از میان آن­ها عوامل مشابه در یک گروه قرار گرفته و تحلیل، بررسی و نظارت هوشمند بر رفتار هر دسته از این عوامل را به یک عامل هوشمند در چارچوب پیشنهادی واگذار می­کنیم. در واقع متناظر با هر جنبه­ مؤثر در ترسیم وضعیت موردانتظار، بایست یک عامل هوشمند خودمختار درنظر گرفته و سپس ارتباطات میان این عامل­ها به گونه ­ای مناسب و درخور تنظیم شود تا در نهایت بتوانیم به کمک عامل دیگری انواع سناریوهای محتمل در آینده­ی مطلوب را ترسیم نماییم و سپس عامل هوشمند دیگری از بین سناریوهای ترسیمی که در واقع تصویرهای گوناگونی از آینده مرجح پیش روی سازمانند، یک مورد را به عنوان وضعیت موردانتظار انتخاب و معرفی نمایند. البته نحوه­ نمایش وضعیت کنونی و ایده­آل سازمان یک چالش جدی در این راه محسوب می­شوند، زیرا بیشتر پارامترهای دخیل در این فرایند کیفی، نسبی و فازی بوده و در صورت نیاز بایست تدبیری برای تبدیل و نمایش مناسب آن­ها اتخاذ گردد.
مدل­سازی و شبیه­سازی عامل-محور[۴۴] یا به اختصار ABMS روش بسیار جدیدی است که به منظور مدل­سازی سیستم­های متشکل از عامل­های هوشمند ارائه گردیده و در حوزه ­های بسیار متنوعی از مدل­سازی رفتاری سامانه­های زیستی، بیولوژیکی تا سیستم­های پیچیده اجتماعی انسانی به کار گرفته شده و نتایج قابل توجهی نیز از آن­ها بدست آمده است[۳۸].
همانطور که در شکل ‏۳‑۱ مشخص است، در این روش یک عامل هوشمند را به کمک ویژگی­ها، رفتار، حافظه، منابع، مهارت­ های تصمیم ­گیری و قوانین تغییر رفتار درونی عامل می­شناسیم.

شکل ‏۳‑۱ شمای یک عامل هوشمند در ABMS [60]
عامل­های مختلف حتی در یک سیستم واحد، از نظر ویژگی­ها و قوانین رفتاری با یکدیگر بسیار متفاوتند. حافظه­ هر عامل در بخاطر سپاری پاره­ای از رویدادهای گذشته که ممکن است عامل را در اتخاذ تصمیمات جدید یاری کند، کاربرد دارد. همچنین منابع اختصاص داده شده به عامل­ها معمولا محدود است که این محدودیت مستقیما رفتار و تصمیمات اتخاد شده توسط عامل را تحت الشعاع خود قرار می­دهد. همانگونه که در فصل پیش اشاره شد، هر عامل هوشمند دارای امکان تصمیم ­گیری مستقل است و در واقع این یکی از مهم­ترین خصوصیات هر عامل هوشمند و تضمین­کننده­ خودمختاری اوست. همچنین هر عامل می تواند به صورت درونی قوانینی برای تغییر قوانین تصمیم ­گیری خود وضع نماید یا قوانین قبلی را در صورت لزوم تغییر دهد[۶۰].
در ABMS برای ساخت مدل علاوه بر ساختار عامل، توپولوژی یا نحوه­ ارتباط عامل­ها نیز حائز اهمیت است. تاکنون توپولوژی­های مختلفی در زمینه مدل­سازی سیستم­های چندعاملی ارائه شده که هریک از آن­ها برای مدل­سازی سیستم­های خاصی مناسبند.

شکل ‏۳‑۲ – توپولوژی های مختلف برای ارتباطات میان عاملی در ABMS [61]
از میان این توپولوژی­ها، توپولوژی شبکه­ ای[۴۵] به دلیل تشابه ساختاری آن با سیستم­های اجتماعی (به روابط متعدد و همه­جانبه­ی عامل­ها با یکدیگر در سیستم­های مذکور توجه نمایید)، مناسب­ترین گزینه به منظور مدل­سازی این دسته از سیستم­هاست. در نتیجه ما نیز در این پژوهش از توپولوژی شبکه­ ای برای نمایش ارتباطات در چارچوب پیشنهادی استفاده خواهیم نمود.
روند کلی ایجاد یک مدل در ABMS به شرح زیر است[۶۱]:
تعیین اینکه مدل چه مشکلی را بایست حل کند
تعیین عامل­های موجود در مدل
ترسیم محیط عامل­ها و اینکه هر عامل چگونه با محیط ارتباط برقرار می­ کند
تعیین اینکه هر عامل چه تصمیماتی می ­تواند اتخاذ نماید و چه کارهایی می ­تواند انجام دهد
تعیین نحوه­ ارتباط عامل­ها با یکدیگر
تعیین اینکه داده ­های مدل از چه منابعی تأمین می­شوند
و نهایتا یافتن راهی برای تأیید اعتبار مدل ارائه شده

موضوعات: بدون موضوع  لینک ثابت


فرم در حال بارگذاری ...